नाना पाटेकर : चेहऱ्यावर तंदुरुस्ती, आवाजात दमदारपणा… तरीही हृदयाने साथ सोडली! वाचा ‘हार्टअटॅक’ मागची संपूर्ण कहाणी!!

 

माणूस अचानक मरतो, पण मृत्यूची चाहूल शरीराला आधीच लागलेली असते का? हृदयविकाराची लक्षणे ओळखली असती तर एखादा जीव वाचू शकला असता का?

 

श्रीधर ढगे  | OTT News

 

काही मृत्यू केवळ एखाद्या व्यक्तीला हिरावून नेत नाहीत, तर आपल्या जगण्याबद्दलच्या अनेक समजुतींनाही हादरा देतात.

 

ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी अशीच अस्वस्थ करणारी आहे.

 

पडद्यावर आपल्या दमदार आवाजाने, तडफदार अभिनयाने आणि व्यक्तिमत्त्वातील विलक्षण ऊर्जेने प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारा हा कलाकार. त्यांच्याकडे पाहताना अनेकांना ते आजही तंदुरुस्त, खंबीर आणि उत्साही वाटत होते. त्यांचा आवाज, त्यांची देहबोली आणि त्यांचा वावर पाहून मनात सहज विचार यायचा, की हा माणूस अजून कितीतरी वर्षे आपल्याला भेटत राहील.

 

पण नियतीने वेगळाच निर्णय घेतला.

 

गोव्यात हृदयक्रिया बंद पडल्याने नाना पाटेकर यांच्या निधनाचे वृत्त समोर आले आणि अनेकांच्या मनात एकच प्रश्न निर्माण झाला…

 

एखादा माणूस वरकरणी इतका तंदुरुस्त दिसत असताना त्याचे हृदय अचानक साथ कशी सोडू शकते?

 

हा प्रश्न केवळ नाना पाटेकर यांच्यापुरता मर्यादित नाही. हा प्रश्न आपल्या प्रत्येकाच्या घराचा आहे. आपल्या वडिलांचा, आईचा, भावाचा, बहिणीचा, मित्राचा आणि स्वतःचाही आहे.

 

कारण हृदयविकार श्रीमंत-गरीब, प्रसिद्ध-अप्रसिद्ध किंवा वरकरणी तंदुरुस्त-अशा कोणत्याही भेदभावाची हमी देत नाही.

 

१. तंदुरुस्त दिसणे म्हणजे हृदय निरोगी असणे नव्हे!

 

आपल्याकडे एखादी व्यक्ती नियमित चालत असेल, काम करत असेल, व्यायाम करत असेल आणि तिच्या चेहऱ्यावर थकवा दिसत नसेल, तर आपण तिला निरोगी समजतो.

 

पण शरीराचे बाह्य स्वरूप आणि शरीराच्या आत सुरू असलेल्या प्रक्रिया या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

 

हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमध्ये हळूहळू चरबीसारखे पदार्थ साचून अडथळे निर्माण होऊ शकतात. उच्च रक्तदाब, मधुमेह, वाढलेले कोलेस्टेरॉल, धूम्रपान, मद्यपान, आनुवंशिकता, वाढते वय आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यांमुळे हृदयरोगाचा धोका वाढू शकतो.

 

विशेष म्हणजे, काही लोकांना हृदयविकाराची कोणतीही ठळक लक्षणे आधी जाणवत नाहीत. काही वेळा हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमधील आजाराचे पहिले लक्षण हृदयविकाराचा झटकाच ठरू शकते.

 

म्हणूनच एखादी व्यक्ती बाहेरून कितीही निरोगी दिसत असली, तरी तिचे हृदय पूर्णपणे सुरक्षित आहे, असे केवळ दिसण्यावरून सांगता येत नाही.

 

मात्र एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. नाना पाटेकर यांच्या वैयक्तिक वैद्यकीय इतिहासाची पुरेशी माहिती नसताना त्यांच्या बाबतीत नेमके कोणते कारण कारणीभूत ठरले, हे सांगणे योग्य ठरणार नाही.

 

२. हृदयविकाराचा झटका आणि हृदय बंद पडणे यात फरक काय?

 

आपण अनेकदा हृदयविकाराचा झटका आला आणि हृदय बंद पडले, या दोन्ही गोष्टी एकाच अर्थाने वापरतो. पण वैद्यकीयदृष्ट्या त्यांच्यात फरक आहे.

 

हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack)

 

हृदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिनीत अडथळा निर्माण झाल्यास हृदयाच्या स्नायूंना पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही. त्यामुळे हृदयाच्या स्नायूंना इजा होऊ शकते. याला हृदयविकाराचा झटका म्हणतात.

 

हृदयक्रिया बंद पडणे (Cardiac Arrest)

 

हृदयाची विद्युत यंत्रणा बिघडल्यामुळे हृदय प्रभावीपणे रक्त पंप करणे थांबवते. व्यक्ती अचानक बेशुद्ध पडू शकते आणि सामान्य श्वास घेणे बंद होऊ शकते. ही जीवघेणी आणीबाणी आहे.

 

हृदयविकाराचा झटका आल्यामुळे काही वेळा हृदयक्रिया बंद पडू शकते; परंतु या दोन्ही अवस्था एकच नाहीत.

 

कार्डियाक अरेस्ट झालेल्या व्यक्तीला तातडीने हृदय-फुफ्फुस पुनरुज्जीवन प्रक्रिया (CPR) आणि आवश्यक असल्यास AED या उपकरणाद्वारे विद्युत धक्का देण्याची गरज असू शकते.

 

अशा वेळी काही मिनिटांचा विलंबही जीवावर बेतू शकतो.

 

३. हृदयविकाराचा झटका येण्याआधी कोणती लक्षणे दिसतात?

 

हा या संपूर्ण चर्चेतील सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

 

प्रत्येक वेळी हृदयविकाराचा झटका येण्याआधी स्पष्ट इशारा मिळतोच असे नाही. काही लोकांना काही दिवस किंवा आठवडे आधी त्रास जाणवू शकतो, तर काहींना कोणतीही ठळक पूर्वलक्षणे दिसत नाहीत.

 

तरीही खालील लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत.

 

छातीत दुखणे किंवा दडपण जाणवणे: छातीच्या मध्यभागी जडपणा, आवळल्यासारखे वाटणे, दाब किंवा वेदना जाणवू शकतात.

 

हात, पाठ, मान किंवा जबड्यात वेदना: वेदना एका किंवा दोन्ही हातांत, खांद्यात, पाठीत अथवा जबड्यात पसरू शकतात.

 

श्वास घेण्यास त्रास: विशेषतः अचानक धाप लागणे किंवा नेहमीपेक्षा कमी श्रमात दम लागणे.

 

थंड घाम येणे: कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना अचानक घाम फुटणे.

 

मळमळ, उलटी किंवा चक्कर: काही व्यक्तींना अस्वस्थ वाटणे, मळमळणे किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखे होऊ शकते.

 

अचानक अशक्तपणा किंवा असामान्य थकवा: विशेषतः महिलांमध्ये श्वास लागणे, मळमळ, पाठ किंवा जबड्यातील वेदना आणि असामान्य थकवा ही लक्षणेही दिसू शकतात.

 

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ही सर्व लक्षणे प्रत्येक रुग्णात दिसतीलच असे नाही. छातीत दुखत नसले तरी हृदयविकाराचा झटका येण्याची शक्यता पूर्णपणे नाकारता येत नाही.

 

अशी लक्षणे जाणवल्यास वाट पाहू नका. त्वरित ११२ या आपत्कालीन क्रमांकावर संपर्क साधा किंवा स्थानिक आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्या. स्वतः वाहन चालवून रुग्णालयात जाण्याचा धोका पत्करू नका.

 

४. माणसाचे हृदय अचानक थांबते कसे?

 

आपले हृदय दिवसाचे चोवीस तास, आपण झोपलेलो असतानाही, शरीरातील प्रत्येक अवयवाला रक्तपुरवठा करण्याचे काम करत असते.

 

हृदयाची ही क्रिया एका विशिष्ट विद्युत यंत्रणेच्या मदतीने नियंत्रित होते.

 

या विद्युत यंत्रणेत गंभीर बिघाड झाल्यास हृदयाची धडधड अत्यंत अनियमित होऊ शकते. काही अवस्थांमध्ये हृदय प्रभावीपणे रक्त पंप करणे थांबवते. परिणामी मेंदू आणि इतर अवयवांना ऑक्सिजनयुक्त रक्त मिळत नाही आणि व्यक्ती काही क्षणांत बेशुद्ध पडू शकते.

 

हृदयक्रिया बंद पडण्यामागे हृदयविकार, हृदयाच्या स्नायूंचे आजार, काही गंभीर विद्युत लयविकार आणि इतर वैद्यकीय कारणे असू शकतात.

 

म्हणूनच अचानक हृदय बंद पडणे म्हणजे नेहमीच रक्तवाहिनीत अडथळा निर्माण झाला, असे नाही.

 

याच कारणामुळे हृदयाचे आरोग्य जपणे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत काय करायचे हे शिकणे, या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.

 

५. जगात हृदयविकारामुळे किती लोकांचा मृत्यू होतो?

 

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार, २०२२ मध्ये जगभरात अंदाजे १ कोटी ९८ लाख लोकांचा हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांमुळे मृत्यू झाला. हे त्या वर्षातील जगभरातील एकूण मृत्यूंपैकी सुमारे ३२ टक्के होते.

 

यातील सुमारे ८५ टक्के मृत्यू हृदयविकाराचा झटका आणि स्ट्रोक यांच्याशी संबंधित होते.

 

ही आकडेवारी केवळ आकडेवारी म्हणून पाहून चालणार नाही.

 

प्रत्येक आकड्यामागे एक कुटुंब आहे. कोणाचा पिता, कोणाची आई, कोणाचा मुलगा, कोणाची मुलगी, कोणाचा जीवनसाथी आणि कोणाचा जिवलग मित्र आहे.

 

एका व्यक्तीच्या जाण्याने तिच्या कुटुंबाचे संपूर्ण जग बदलून जाते.

 

म्हणून हृदयविकार हा केवळ वैद्यकीय प्रश्न नाही; तो कुटुंबांच्या सुरक्षिततेचा, आरोग्यविषयक जागरूकतेचा आणि वेळेवर उपचार मिळण्याचा प्रश्न आहे.

 

६. हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यासाठी आपण काय करू शकतो?

 

हृदयविकाराचा प्रत्येक प्रसंग टाळता येईलच असे नाही. परंतु अनेक जोखीम घटकांवर नियंत्रण ठेवून धोका कमी करता येतो.

 

१. रक्तदाब तपासा. उच्च रक्तदाबाची अनेकदा कोणतीही ठळक लक्षणे नसतात. त्यामुळे नियमित तपासणी महत्त्वाची आहे.

 

२. रक्तातील साखर आणि कोलेस्टेरॉल तपासा. मधुमेह आणि वाढलेले कोलेस्टेरॉल हृदयविकाराचा धोका वाढवू शकतात.

 

३. दररोज शारीरिक हालचाल करा. आपल्या वयाला आणि आरोग्याला अनुरूप नियमित चालणे किंवा व्यायाम करण्याची सवय लावा. आधीपासून हृदयाचा आजार किंवा व्यायाम करताना त्रास असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

 

४. आहाराकडे दुर्लक्ष करू नका. भाज्या, फळे, संपूर्ण धान्ये, डाळी आणि योग्य प्रमाणातील प्रथिनांचा समावेश करा. मीठ, साखर आणि अतिप्रमाणातील संतृप्त व ट्रान्स फॅट कमी ठेवा.

 

५. तंबाखू आणि धूम्रपान टाळा. तंबाखूचा कोणताही प्रकार हृदयाच्या आरोग्यासाठी सुरक्षित मानता येत नाही.

 

६. मद्यपानाबाबत सावध राहा. मद्यपानामुळे आरोग्याचे अनेक धोके वाढू शकतात. मद्यपान न करणे हा सर्वांत सुरक्षित पर्याय आहे.

 

७. झोप आणि तणावाकडे लक्ष द्या. नियमित झोप, तणावाचे योग्य व्यवस्थापन आणि आरोग्यदायी दिनचर्या महत्त्वाची आहे.

 

८. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आरोग्य तपासणी करा. वय, कौटुंबिक इतिहास, रक्तदाब, मधुमेह, कोलेस्टेरॉल आणि इतर जोखीम घटकांनुसार कोणत्या तपासण्या कराव्यात हे ठरवता येते.

 

९. लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका. छातीत दुखत असेल, अचानक धाप लागत असेल किंवा असामान्य घाम आणि अशक्तपणा जाणवत असेल, तर ते केवळ गॅस किंवा थकवा आहे असे स्वतःच ठरवू नका.

 

१०. आपत्कालीन मदतीचे प्रशिक्षण घ्या. CPR कसे करायचे आणि AED उपलब्ध असल्यास त्याचा वापर कसा करायचा, याचे प्रशिक्षण जीव वाचविण्यास मदत करू शकते.

 

लक्षात ठेवा, आरोग्य तपासणी केली म्हणजे भविष्यात हृदयविकार होणारच नाही, अशी हमी मिळत नाही. पण धोके ओळखून योग्य वेळी उपचार सुरू करण्याची संधी मिळू शकते.

 

७. हृदयक्रिया बंद पडल्यास पहिली काही मिनिटे अत्यंत महत्त्वाची!

 

एखादी व्यक्ती अचानक कोसळली, प्रतिसाद देत नसेल आणि सामान्य श्वास घेत नसेल, तर वेळ न घालवता मदत बोलावणे आवश्यक आहे.

 

– परिसर सुरक्षित असल्याची खात्री करा आणि व्यक्तीला आवाज देऊन किंवा खांद्याला हलके स्पर्श करून प्रतिसाद तपासा.

– त्वरित ११२ वर संपर्क साधा. शक्य असल्यास दुसऱ्या व्यक्तीला AED आणण्यास सांगा.

– व्यक्ती प्रतिसाद देत नसेल आणि सामान्य श्वास घेत नसेल, तर CPR सुरू करा. आपत्कालीन सेवांच्या फोनवरील सूचनांचे पालन करा.

– प्रौढ व्यक्तीसाठी छातीच्या मध्यभागी जोराने आणि वेगाने दाब द्या. प्रशिक्षित नसल्यास आपत्कालीन सेवा कर्मचाऱ्यांच्या सूचनांनुसार हाताने छाती दाबण्याची प्रक्रिया सुरू ठेवा.

– AED उपलब्ध झाल्यास त्याच्या सूचना पाळा.

 

प्रशिक्षित व्यक्तीने शक्य असल्यास छाती दाबण्याबरोबर कृत्रिम श्वास देण्याची प्रक्रियाही करावी.

 

अशा वेळी व्यक्ती शुद्धीवर येण्याची वाट पाहत बसू नका. तातडीची मदत मिळेपर्यंत प्रत्येक क्षण महत्त्वाचा असतो.

 

८. नाना पाटेकर यांच्या निधनातून आपण काय शिकणार?

 

नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेते नव्हते. आपल्या अभिनयातून त्यांनी अनेक भूमिका अजरामर केल्या. त्यांच्या संवादांमधून अनेकांना जगण्याची प्रेरणा मिळाली. त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणाने आणि सामाजिक प्रश्नांवरील भूमिकांनीही त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली.

 

त्यांच्या जाण्याने चाहत्यांच्या मनात निर्माण झालेली पोकळी सहज भरून निघणारी नाही.

 

पण या दुःखातून एक महत्त्वाचा विचार आपल्या मनात रुजला पाहिजे.

 

आपण अनेकदा पैशांच्या मागे धावतो. कामाच्या मागे धावतो. कुटुंबासाठी आयुष्यभर कष्ट करतो. उद्याचे नियोजन करतो. मुलांच्या शिक्षणासाठी बचत करतो. घरासाठी कर्ज घेतो. जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी स्वतःच्या शरीराकडे दुर्लक्ष करतो.

 

आणि या सगळ्या धावपळीत एक गोष्ट विसरतो—हे सर्व करण्यासाठी आपले जिवंत असणे आणि निरोगी राहणे आवश्यक आहे.

 

कुटुंबासाठी कमावलेला पैसा महत्त्वाचा आहे; पण त्या कुटुंबासोबत घालवलेला वेळही तितकाच महत्त्वाचा आहे.

 

मुलांसाठी मोठे घर उभे करणे महत्त्वाचे आहे; पण त्यांच्या डोक्यावर प्रेमाने हात ठेवण्यासाठी आपण त्यांच्यासोबत असणे त्याहून महत्त्वाचे आहे.

 

काम करणे गरजेचे आहे; पण शरीराने दिलेले इशारे ऐकणेही गरजेचे आहे.

 

आपण अनेकदा म्हणतो, ‘मला काही होणार नाही. मी अजून तरुण आहे. मी व्यवस्थित चालतो. मला काही त्रास नाही.’

 

पण हृदयाच्या काही आजारांमध्ये स्पष्ट लक्षणे नसू शकतात. त्यामुळे केवळ आपल्याला बरे वाटते म्हणून सर्व काही ठीक आहे, असे समजणे धोकादायक ठरू शकते.

 

शेवटी एकच प्रश्न…

 

नाना पाटेकर यांच्या जाण्याने आपण हळहळ व्यक्त करू. त्यांच्या अभिनयाच्या आठवणी सांगू. त्यांच्या चित्रपटांमधील संवाद पुन्हा ऐकू. त्यांच्या कुटुंबीयांप्रती संवेदना व्यक्त करू.

 

पण त्याच वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारूया…

 

आपण आपल्या हृदयासाठी शेवटचे कधी वेळ काढला होता?

 

आपला रक्तदाब शेवटचा कधी तपासला होता? रक्तातील साखर आणि कोलेस्टेरॉलची तपासणी कधी केली होती? छातीत दुखत असताना आपण त्याकडे दुर्लक्ष तर केले नाही ना? सततचा थकवा, धाप किंवा असामान्य अशक्तपणा यांना केवळ कामाचा ताण समजून आपण पुढे तर ढकलत नाही ना?

 

आज ही तपासणी उद्यावर ढकलू नका. त्रास असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. लक्षणे गंभीर असतील तर तातडीची मदत घ्या.

 

कारण मृत्यू अटळ असला, तरी आरोग्याची काळजी घेणे आपल्या हातात आहे. प्रत्येक मृत्यू टाळता येत नाही; पण योग्य वेळी निदान, उपचार आणि आपत्कालीन मदतीमुळे अनेकांचे प्राण वाचू शकतात.

 

नाना पाटेकर यांना खरी श्रद्धांजली केवळ त्यांच्या आठवणींमध्ये नाही, तर त्यांच्या निधनाने आपल्या मनात निर्माण झालेल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यातही आहे.

 

आजपासून एक संकल्प करूया—काम कितीही असो, जबाबदाऱ्या कितीही असोत, आपल्या हृदयाच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करणार नाही. स्वतःची काळजी घेऊ आणि आपल्या प्रियजनांनाही आरोग्य तपासणीसाठी प्रोत्साहित करू.

 

कारण आपल्या माणसांना आपल्याकडून फक्त पैसा, यश किंवा मोठे घर नको असते…

 

त्यांना आपण हवे असतो—जिवंत, निरोगी आणि त्यांच्यासोबत!