श्रीधर ढगे पाटील
मुंबई : विधान परिषदेच्या पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघाच्या निवडणुका सर्वसाधारण विधानसभा निवडणुकीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने होतात. या मतदारसंघातून निवडणूक लढवण्यासाठी नेमकी कोणती पात्रता आवश्यक आहे, उमेदवार स्वतः पदवीधर किंवा शिक्षक असणे गरजेचे आहे का, तसेच मतदानाची पद्धत काय आहे, याबाबत अनेकांच्या मनात प्रश्न असतात.
उमेदवार पदवीधर असणे आवश्यक नाही
पदवीधर मतदारसंघातून निवडणूक लढवणाऱ्या उमेदवाराने स्वतः पदवीधर असणे बंधनकारक नाही. त्याचप्रमाणे शिक्षक मतदारसंघातून निवडणूक लढवण्यासाठी उमेदवार स्वतः शिक्षक असणेही आवश्यक नाही.
‘पदवीधर’ आणि ‘शिक्षक’ ही ओळख संबंधित मतदारसंघातील मतदारांच्या पात्रतेशी संबंधित आहे. उमेदवाराच्या अनिवार्य शैक्षणिक किंवा व्यावसायिक पात्रतेशी त्याचा थेट संबंध नाही.
वयाची अट काय?
विधान परिषद निवडणूक लढवण्यासाठी उमेदवाराचे वय किमान ३० वर्षे पूर्ण असणे आवश्यक आहे. उमेदवार भारतीय नागरिक असणे आणि निवडणूक कायद्यानुसार आवश्यक पात्रता पूर्ण करणे गरजेचे आहे.
तसेच उमेदवाराचे नाव संबंधित राज्यातील विधानसभा मतदारसंघाच्या मतदारयादीत असणे आवश्यक आहे. याशिवाय निवडणूक कायद्यातील इतर पात्रता व अपात्रतेच्या तरतुदी लागू होतात.
मग पदवीधर मतदार कोण?
पदवीधर मतदारसंघातील मतदारांसाठी स्वतंत्र पात्रता आहे. संबंधित व्यक्तीने मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी किंवा समकक्ष पात्रता प्राप्त केलेली असावी आणि पात्रता दिनांकाच्या आधी किमान तीन वर्षे पूर्ण झालेली असणे आवश्यक आहे.
मतदाराने संबंधित मतदारसंघात सामान्यतः वास्तव्य करत असणेही आवश्यक आहे. पदवीधर मतदार म्हणून नोंदणीसाठी Form 18 वापरला जातो.
शिक्षक मतदारसंघातील मतदारांसाठी वेगळे निकष
शिक्षक मतदारसंघात मतदान करण्यासाठी संबंधित व्यक्तीने पात्रता दिनांकाच्या आधीच्या सहा वर्षांच्या कालावधीत किमान तीन वर्षे पात्र शिक्षणसंस्थेत शिक्षक म्हणून काम केलेले असणे आवश्यक आहे.
संबंधित शिक्षणसंस्था किमान माध्यमिक शाळेच्या दर्जाची किंवा राज्य सरकारने अधिसूचित केलेल्या निकषांनुसार पात्र असणे आवश्यक आहे. शिक्षक मतदार म्हणून नोंदणीसाठी Form 19 आणि संस्थेच्या प्रमुखाचे प्रमाणपत्र आवश्यक असते.
उमेदवारी अर्जासाठी १० सूचकांची गरज
पदवीधर मतदारसंघातून उमेदवारी दाखल करताना संबंधित मतदारसंघातील नोंदणीकृत १० पदवीधर मतदारांचे सूचक म्हणून समर्थन आवश्यक असते.
तर शिक्षक मतदारसंघातून उमेदवारी करणाऱ्या व्यक्तीसाठी संबंधित मतदारसंघातील नोंदणीकृत १० शिक्षक मतदारांचे सूचक म्हणून समर्थन आवश्यक असते.
अनामत रक्कम किती?
विधान परिषद निवडणुकीसाठी उमेदवाराला १० हजार रुपये अनामत रक्कम जमा करावी लागते. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातीच्या उमेदवारांसाठी ही रक्कम ५ हजार रुपये असल्याचे संबंधित निवडणूक नियमांमध्ये नमूद आहे.
मतदानाची पद्धतही वेगळी
पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघातील मतदान लोकसभा किंवा विधानसभा निवडणुकीप्रमाणे केवळ एका उमेदवाराला मत देण्याच्या पद्धतीने होत नाही.
येथे एकल संक्रमणीय मत पद्धतीद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्वाची प्रणाली वापरली जाते. मतदाराला उमेदवारांच्या नावासमोर आपल्या पसंतीचा क्रमांक नोंदवावा लागतो.
उदाहरणार्थ, पहिली पसंती असलेल्या उमेदवारासमोर १, दुसऱ्या पसंतीच्या उमेदवारासमोर २ आणि त्यानंतरच्या पसंतीसाठी ३ असा क्रम देता येतो.
दुसऱ्या पसंतीलाही महत्त्व
मतमोजणीमध्ये आवश्यक कोटा पूर्ण झाल्यानंतर उमेदवार विजयी ठरतो. एखाद्या उमेदवाराला आवश्यक कोटा मिळाला नाही, तर पुढील टप्प्यात सर्वात कमी मते मिळालेल्या उमेदवाराची मते बाद करून मतपत्रिकेवरील पुढील पसंतीनुसार मते हस्तांतरित केली जाऊ शकतात.
त्यामुळे या निवडणुकीत केवळ पहिल्या पसंतीची मतेच नव्हे, तर मतदारांनी दिलेला पसंतीक्रमही मतमोजणीच्या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरतो.
थोडक्यात सांगायचे झाले तर, पदवीधर मतदारसंघातून निवडणूक लढवण्यासाठी उमेदवार स्वतः पदवीधर असणे आणि शिक्षक मतदारसंघातून निवडणूक लढवण्यासाठी स्वतः शिक्षक असणे बंधनकारक नाही. मात्र ३० वर्षे वय, भारतीय नागरिकत्व, मतदारयादीतील नाव आणि इतर कायदेशीर पात्रता पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
